Japonia i Korea Południowa, mimo wysokiego poziomu rozwoju gospodarczego, pozostają relatywnie konserwatywne w kwestii praw osób LGBT+ w porównaniu z większością państw zachodnich. Żadne z nich nie uznaje obecnie małżeństw jednopłciowych, jednak oba kraje wyraźnie różnią się między sobą zarówno poziomem akceptacji społecznej, jak i stopniem rozwoju rozwiązań prawnych. W ostatnich latach w obu państwach obserwujemy istotne zmiany: w Japonii, głównie w obszarze orzecznictwa konstytucyjnego i lokalnych systemów partnerskich, w Korei Południowej, przede wszystkim w drodze precedensów sądowych dotyczących pojedynczych skutków prawnych związków osób tej samej płci.
Japonia
Małżeństwa jednopłciowe i orzecznictwo konstytucyjne
Japonia jest jedynym państwem grupy G7, które nie wprowadziło równości małżeńskiej. Artykuł 24 Konstytucji stanowi, że „małżeństwo opiera się wyłącznie na obopólnej zgodzie obu płci”, co bywa interpretowane jako norma wykluczająca małżeństwa jednopłciowe, choć interpretacja ta jest dziś szeroko kwestionowana zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie sądów wysokiego szczebla.
Od 2019 r. w pięciu miastach (Sapporo, Tokio, Osaka, Nagoja, Fukuoka) toczyły się równoległe postępowania zainicjowane przez pary jednopłciowe domagające się uznania prawa do zawarcia małżeństwa. Wszystkie pięć sądów wysokiego szczebla (high courts), kolejno Sapporo (marzec 2024), Tokio (październik 2024), Fukuoka (grudzień 2024) oraz Nagoja i Osaka (marzec 2025), uznało brak prawnego uznania związków jednopłciowych za niezgodny z konstytucyjną zasadą równości (art. 14 ust. 1) lub z art. 24 ust. 2 dotyczącym warunków zawierania małżeństw. Sąd w Fukuoce powołał się dodatkowo na art. 13, gwarantujący prawo do dążenia do szczęścia. Dopiero 28 listopada 2025 r. Tokyo High Court, rozstrzygając równolegle inną sprawę, wydał wyrok przeciwny, podtrzymując konstytucyjność zakazu. Powstała w ten sposób rozbieżność oczekuje obecnie na rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego Japonii.
Lokalne systemy partnerskie
Od 2015 r., kiedy tokijska dzielnica Shibuya jako pierwsza wprowadziła certyfikaty partnerskie, lokalne systemy partnerstw jednopłciowych systematycznie się rozprzestrzeniały. Według danych z 2025 r. funkcjonują one w ponad pięciuset jednostkach samorządu, we wszystkich 47 prefekturach kraju, i obejmują około 92% ludności. Umożliwiają parom korzystanie z części udogodnień, takich jak dostęp do informacji medycznej partnera, niektóre świadczenia pracownicze oraz wspólny najem mieszkań komunalnych. Systemy te nie mają jednak mocy ogólnokrajowej i nie zapewniają praw podatkowych, spadkowych ani emerytalnych.
W styczniu 2025 r. rząd japoński rozszerzył na pary jednopłciowe stosowanie 24 ustaw odnoszących się dotąd do związków faktycznych (m.in. dotyczących ochrony przed przemocą domową i prawa najmu); we wrześniu 2025 r. liczbę objętych ustaw zwiększono do 33. Mimo to pary jednopłciowe nadal pozostają wykluczone z kluczowych instytucji prawa rodzinnego i spadkowego.
Prawa osób transpłciowych
W zakresie praw osób transpłciowych Japonia utrzymuje stosunkowo restrykcyjne regulacje, choć ostatnie lata przyniosły istotne zmiany. 25 października 2023 r. Sąd Najwyższy Japonii w jednomyślnym orzeczeniu Wielkiej Izby uznał za niekonstytucyjny wymóg sterylizacji jako warunek prawnej zmiany płci, jednocześnie odsyłając do ponownego rozpatrzenia kwestię wymogu „upodobnienia” narządów płciowych do płci docelowej. W kolejnych orzeczeniach, Hiroshima High Court w 2024 r. oraz Sapporo Family Court we wrześniu 2025 r., sądy uznały także ten dodatkowy wymóg za niekonstytucyjny. Wcześniej, w lipcu 2023 r., Sąd Najwyższy orzekł na korzyść transpłciowej pracownicy administracji rządowej w sprawie dostępu do toalet zgodnych z jej tożsamością płciową, było to pierwsze orzeczenie najwyższej instancji dotyczące praw osób transpłciowych w miejscu pracy.
Japonia nadal nie posiada kompleksowej ustawy antydyskryminacyjnej chroniącej osoby LGBT+ na poziomie ogólnokrajowym. Uchwalona w czerwcu 2023 r. ustawa o promowaniu zrozumienia różnorodności orientacji seksualnej i tożsamości płciowej została skrytykowana przez organizacje praw człowieka za brak konkretnych zakazów dyskryminacji oraz brak sankcji.
Akceptacja społeczna
Poziom akceptacji społecznej dla osób LGBT+ w Japonii należy do najwyższych w regionie. Według badania Pew Research Center z 2023 r. 68% Japończyków popiera legalizację małżeństw jednopłciowych, był to najwyższy odsetek wśród dwunastu badanych państw azjatyckich. Sondaż TBS/JNN z kwietnia 2023 r. wykazał poparcie na poziomie 63%, a wśród osób w wieku 18-30 lat sięgało ono 90% wśród kobiet i 75% wśród mężczyzn. Mimo wysokiego poparcia społecznego, osoby LGBT+ wciąż doświadczają trudności, szczególnie w środowisku pracy, gdzie normy społeczne i presja konformizmu pozostają silne. Istotną rolę w zwiększaniu widoczności społecznej odgrywają organizacje takie jak Tokyo Rainbow Pride, organizujące coroczne parady i wydarzenia kulturalne.
Korea Południowa
Brak małżeństw i związków partnerskich, pierwsze precedensy sądowe
Korea Południowa nie uznaje małżeństw jednopłciowych ani sformalizowanych związków partnerskich; ustawodawca wielokrotnie odrzucał projekty ustaw wprowadzających instytucję partnerstwa życiowego (po raz pierwszy w 2014 r.) oraz projekt ustawy o równości małżeńskiej zgłoszony w maju 2023 r.
Pierwszym precedensem częściowego uznania skutków prawnych związków jednopłciowych stał się wyrok Sądu Najwyższego Korei z 18 lipca 2024 r., w którym uznano, że partnerom tej samej płci przysługuje prawo do statusu osoby zależnej w Narodowym Ubezpieczeniu Zdrowotnym (NHIS). Sąd uznał, że odmowa przyznania takich świadczeń stanowi dyskryminację ze względu na orientację seksualną, naruszającą konstytucyjną zasadę równości. W praktyce jednak NHIS w kolejnych miesiącach odmawiał części par realizacji tego prawa, powołując się na konieczność opracowania szczegółowych kryteriów. W październiku 2025 r. nastąpiła kolejna istotna zmiana administracyjna: Ministerstwo ds. Statystyki po raz pierwszy umożliwiło parom jednopłciowym wskazanie partnera jako „małżonka” w cyfrowym formularzu spisu powszechnego. Korea nie posiada również kompleksowej ustawy antydyskryminacyjnej obejmującej orientację seksualną i tożsamość płciową, mimo wieloletnich debat publicznych na ten temat.
Prawo wojskowe
Szczególnie restrykcyjne regulacje obowiązują w wojsku. Na podstawie art. 92-6 Kodeksu Karnego Wojskowego kontakty seksualne między żołnierzami tej samej płci podlegają karze pozbawienia wolności do dwóch lat. Sąd Konstytucyjny Korei już czterokrotnie, w 2002, 2011, 2016 i październiku 2023 r., uznał ten przepis za zgodny z konstytucją; ostatnie orzeczenie zapadło stosunkiem głosów 5:4. Jednocześnie w 2022 r. Sąd Najwyższy Korei zawęził jego stosowanie, uznając, że nie obejmuje on aktów dobrowolnych dokonanych poza terenem jednostki i poza służbą. Uwzględniając, że w Korei wszyscy zdolni do służby mężczyźni podlegają obowiązkowi powszechnej służby wojskowej, przepisy te w sposób strukturalny dotykają osób LGBT+.
Prawa osób transpłciowych
Osoby transpłciowe mogą dokonać prawnej zmiany płci w drodze decyzji sądu. Procedura nie została unormowana ustawowo, lecz oparta jest na wytycznych Sądu Najwyższego z 2006 r. (i ich nowelizacjach) oraz każdorazowej ocenie sądu rodzinnego, co czyni ją relatywnie nieprzejrzystą i kosztowną. W praktyce wymaga się m.in. diagnozy psychiatrycznej i, zwykle, choć nie zawsze, przebycia operacji korygujących cechy płciowe.
Akceptacja społeczna
Poziom akceptacji społecznej dla osób LGBT+ w Korei Południowej jest wyraźnie niższy niż w Japonii. Badanie Pew Research Center z 2023 r. wykazało, że 41% Koreańczyków popiera legalizację małżeństw jednopłciowych, a 56% jest jej przeciwnych. Późniejsze badania wskazują na pewien regres: według sondażu Gallup Korea z 2025 r. 34% respondentów popiera legalizację, a 58% jest przeciwna; sondaż Hankook Research z 2025 r. odnotował poparcie na poziomie 31% (wobec 36% w 2021 r.). Pew Research Center w 2025 r. odnotował, że 56% Koreańczyków uznaje homoseksualność za „moralnie nieakceptowalną”, to istotnie więcej niż w Japonii (21%).
Widoczny jest wyraźny podział pokoleniowy, młodsze osoby są znacznie bardziej otwarte niż starsze generacje, choć w ostatnich latach poparcie wśród osób w wieku 20-29 lat spadło o około 15 punktów procentowych, podczas gdy wśród osób powyżej 70. roku życia niemal się podwoiło. Istotną rolę w debacie publicznej odgrywają konserwatywne środowiska religijne, głównie protestanckie kościoły ewangelikalne, które aktywnie sprzeciwiają się rozszerzaniu praw osób LGBT+. Przejawia się to m.in. w licznych kontrdemonstracjach towarzyszących wydarzeniom takim jak Seoul Queer Culture Festival oraz w masowych protestach przeciwko orzeczeniom sądowym. Jednocześnie rośnie widoczność osób LGBT+ w kulturze popularnej i mediach.
Perspektywy
Japonia wyprzedza Koreę Południową zarówno pod względem akceptacji społecznej, jak i częściowych rozwiązań instytucjonalnych, takich jak rozbudowana sieć lokalnych systemów partnerskich i administracyjne rozszerzenie wybranych przepisów dotyczących związków faktycznych. Pozostaje jednak w tyle za większością państw rozwiniętych pod względem pełnej równości prawnej. Korea Południowa charakteryzuje się bardziej restrykcyjnym podejściem systemowym, szczególnie widocznym w prawie wojskowym oraz w braku podstawowych regulacji antydyskryminacyjnych; ostatnie wyroki sądowe, zwłaszcza orzeczenie Sądu Najwyższego z 2024 r., wskazują jednak na powolne otwieranie się systemu na częściowe uznanie skutków prawnych związków jednopłciowych.
W obu krajach przyszły rozwój sytuacji będzie zależał przede wszystkim od decyzji sądów najwyższych, działań legislacyjnych oraz dalszych przemian społecznych. Wspólnym mianownikiem dla Japonii i Korei pozostaje rosnąca aktywność społeczności LGBT+ oraz stopniowy wzrost ich obecności w sferze publicznej, choć dynamika zmian, zwłaszcza w wymiarze opinii publicznej, wcale nie musi mieć charakteru jednokierunkowego.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz